Từ góc nhìn của một mẹ Việt.

Chắc hẳn không ít người trong chúng ta đã từng nghe qua những bài viết nói về người Nhật như “Sửng sốt với cách người Nhật xếp hàng trong thiên tai” hay “Ngưỡng mộ hành động gom rác sau trận đấu của cổ động viên Nhật Bản”. Người Nhật, dường như luôn làm những việc mà theo con mắt của phần còn lại của thế giới là “kì lạ”.

Bản thân mình đã sống ở Nhật đến nay hơn 4 năm. Trước đó, khi còn ở Việt Nam mình đã có một thời gian dài học Tiếng Nhật và văn hóa Nhật Bản. Trước khi bắt đầu làm việc ở trường tiểu học của Nhật, mình nghĩ là mình cũng hiểu kha khá về đất nước và con người ở đây rồi. Thế nhưng sau khi làm việc ở đây một thời gian, mình nhận ra rằng những hiểu biết của mình thực sự chỉ là một phần bề nổi rất rất nhỏ thôi.

Lí do đất nước Nhật Bản có thể phát triển vượt bậc và tạo ra các sản phẩm chất lượng MADE IN JAPAN xuất sắc có lẽ phần lớn do sự đóng góp của yếu tố “con người”. Mà yếu tố này hẳn đã được nuôi dưỡng và hình thành bởi nền giáo dục khác biệt ONLY IN JAPAN.

Vậy, nền giáo dục của Nhật có những điểm khác biệt như thế nào?

Những ưu điểm/nhược điểm trong giáo dục của Nhật là gì?

Trong khuôn khổ bài viết này, trước hết mình xin chia sẻ quan điểm của mình về những ưu điểm của giáo dục Nhật Bản, cụ thể là giáo dục ở bậc tiểu học. 

Để mọi người hiểu rõ hơn về góc nhìn của mình, mình xin nói sơ về bản thân một chút. Mình bắt đầu học tiếng Nhật từ năm cấp 2. Đến hết năm lớp 11, do chương trình học ở trường cấp 3 nhiều, nên mình ngưng để tập trung cho việc thi đại học. Sau đó mình thi vào Khoa Tiếng Nhật, Đại học Sư Phạm và học Tiếng Nhật lại từ đẩu.

Khi học đến năm thứ 3, mình có đi du học 1 năm. Sau đó mình quay về nước và tiếp tục học năm cuối đại học. Sau khi ra trường, mình làm ở Việt Nam một thời gian và kết hôn rồi sang Nhật định cư.

Thời gian đầu mình làm phòng team biên dịch Anh – Nhật ở cty chồng, một cty sản xuất linh kiện ô-tô. Nhờ làm việc ở đây một thời gian mà mình đã được hiểu thêm về mô hình cty sản xuất truyền thống kiểu Nhật và cách làm việc của người Nhật.

Sau đó, mình có em bé, cộng thêm một vài lí do khác, mình xin nghỉ công việc full-time ở đây. Khi mình nghỉ, một chị người Nhật làm chung trong team đã nghỉ trước mình vài tháng có gửi cho mình thông tin tuyển dụng nhân viên người Việt hỗ trợ biên, phiên dịch trong các trường tiểu học ở thành phố bên cạnh thành phố mình đang sống. Lúc đó mình sắp sanh nên cũng không để ý lắm, chỉ cảm ơn chị ấy rồi sau quên bẵng đi tin nhắn đó.

Khi con lớn hơn một chút, đến lúc có thể đi làm, mình nhớ lại tin nhắn lúc trước của chị ấy và tìm hiểu thử về công việc đó. Đúng lúc may mắn là việc đó đang tuyển nữa nên mình quyết định đi học lái xe để đi làm (trước đó, mình chưa biết lái xe nên chỉ đi bộ hoặc đi xe đạp).

Công việc của mình là dịch các giấy tờ, thông báo từ trường gửi cho các phụ huynh người Việt. Liên lạc qua điện thoại với phụ huynh khi có việc cần. Ngoài ra, mình còn phụ các cô ở lớp phụ đạo dành cho các em học sinh người nước ngoài. Những công việc mình thường phụ các cô là kiểm tra bài tập về nhà, nghe học sinh đọc bài, kèm các em viết chữ hoặc cùng giải toán. Trong thời gian làm ở đây, mình có cơ hội được quan sát mọi thứ với góc-nhìn-từ-bên-trong giúp mình mở mang tầm mắt về khá nhiều thứ trong cách người Nhật giáo dục trẻ nhỏ.

Dưới đây là một số ưu điểm nổi trội của nền giáo dục tiểu học Nhật Bản:

1. Nền giáo dục theo tiêu chuẩn ĐỒNG NHẤT

Có lẽ hiếm có đất nước nào mà nền giáo dục (đặc biệt là giáo dục cấp 1) có sự đồng nhất như ở Nhật. Do công việc của mình không làm một nơi cố định mà đi nhiều trường khác nhau nên mình nhận thấy hầu hết các trường tiểu học đều có chung một chương trình dạy, các hoạt động tập thể, cách bố trí lớp học. Không những vậy, ngay cả đến cặp đi học của học sinh, bút viết, quần áo thể dục, mũ đội, giày đi trong trường, kể cả bút chấm bài của giáo viên tất cả đều tương tự nhau! Gần như hầu hết các trường trên cả nước đều có một tiêu chuẩn chung như vậy. Dù đi bất cứ trường nào đều có thể bắt gặp cùng một cách chào và các câu khẩu hiệu tương tự nhau.

Do đó, chất lượng trường học của Nhật khá đồng đều dù ở thành phố hay nông thôn. Tất nhiên một số trường tư hoặc các trường hot thuộc top đầu ở thành phố lớn có thể đẹp hơn, hiện đại hơn, chương trình ngoại khóa phong phú hơn nhưng sự khác biệt không quá lớn.

Các trường mình đã làm đều chỉ là trường ở vùng ven. Phòng học, bàn ghế có phần cũ nhưng cơ sở vật chất cơ bản như hồ bơi, nhà thi đấu thể dục, máy chiếu trong lớp học v…v…đều được trang bị rất đầy đủ. 

Quanh cảnh trong lớp ở một trường tiểu học tại Nhật (hình: ajari from Japan)

 2. Tiêu chí đánh gia được xét trên hai mặt: HỌC TẬP(学習) và SINH HOẠT(生活)

Trường tiểu học của Nhật được chia thành 3 học kì: học kì 1, 2 và 3. Cuối mỗi học kì giáo viên sẽ gửi phiếu nhận xét đánh giá học sinh về cho gia đình. Trong phiếu có nhiều mục, GV chỉ khoanh tròn vào các ô như “Rất tốt”, “Tốt” hay “Cần cố gắng”. Phiếu đánh giá không có ghi bất kì điểm số nào. Do đó, không có việc xếp hạng học sinh cuối kì. Giáo viên chỉ ghi vài nhận xét chung chung ngắn gọn về học sinh ở hai mặt Học Tập và Sinh Hoạt.

Ở Nhật, người ta quan niệm trường học không chỉ là nơi học kiến thức mà còn là nơi dạy lễ nghi và nề nếp sinh hoạt. Kiến thức được dạy qua các bài học trong sách giáo khoa trên lớp. Lễ nghi và nề nếp sinh hoạt được rèn dũa qua tất cả thời gian còn lại ở trường như giờ ăn trưa (giờ này rất quan trọng), giờ đánh răng, giờ vệ sinh lớp học v…v…

Do đó đánh giá cuối năm không có ghi điểm số mà chỉ có nhận xét chung về cả hai mặt trên. Cũng vì lí do đó nên giáo viên tiểu học ở Nhật, ngoài việc đảm nhiệm hầu hết các tiết trên lớp từ sáng đến chiều, những lúc không có tiết, giáo viên vẫn ở tại lớp để cùng học sinh ăn trưa, theo dõi việc vệ sinh, lau dọn, hướng dẫn sinh hoạt cho các em. Các thầy cô khá bận rộn, rất ít khi có ở văn phòng và gần như không có thời gian nghỉ trưa. Một số giáo viên còn cho rằng mình không khác gì “siêu nhân bất đắc dĩ” khi vừa kiêm dạy toán, dạy văn, dạy vẽ, dạy thủ công và vô số ti tỉ các thứ khác trên đời.  😀 

3. Trường học 3 KHÔNG: Không ở lại lớp, không cán bộ lớp và không có nhân viên dọn dẹp

a. Không ở lại lớp

Không giống như ở Việt Nam, bậc tiểu học của Nhật là 6 năm, trung học là 3 năm. Đây là 9 năm giáo dục bắt buộc trong hệ thống giáo dục Nhật Bản. Tức là tất cả trẻ con quốc tịch Nhật Bản đến độ tuổi này phụ huynh có nghĩa vụ phải cho con đến trường. Nhà nước sẽ tài trợ toàn bộ học phí bao gồm phí giảng dạy và sách giáo khoa (các tiền khác như tiền ăn, tiền đi dã ngoại v…v… đóng riêng). Ở những năm học này, không có việc ở lại lớp. Tất cả học sinh dù điểm cao hay thấp đều được lên lớp theo đúng độ tuổi.

Theo như lí giải của một giáo viên mình hỏi chuyện thì lí do cho việc này là:

Thứ nhất, nếu một học sinh điểm số kém bị ở lại lớp, thì dù tuổi lớn hơn, em ấy sẽ phải học chung với các học sinh lớp dưới. Bạn bè cùng trang lứa không còn một ai. Điều đó có thể khiến cho em học sinh đó vô cùng tự ti, dẫn đến mất tự tin vào bản thân và không còn động lực cố gắng trong việc học. Dần dần có thể làm cho học sinh chán nản và bỏ học giữa chừng.

Thứ hai, có thể là do ở trường học của Nhật, điểm số không phải là tiêu chí duy nhất để đánh giá một học sinh. Do đó, dù điểm học tập thấp nhưng nếu trẻ vẫn có thể có sinh hoạt tập thể: học thể dục, vẽ tranh, trồng cây, dọn vệ sinh cùng bạn bè thì đối với việc nuôi dưỡng một đứa trẻ mà nói, bấy nhiêu đó thôi cũng đủ để trẻ có quyền được tiếp tục việc học với các bạn cùng trang lứa.

Sau khi tốt nghiệp cấp 2, những học sinh có học lực tốt có thể thi vào các trường cấp 3. Những học sinh khác có thể chọn học nghề.

Một thiếu niên không khá môn Toán nhưng có các kĩ năng sống tự lập khi lớn lên vẫn có thể tự lao động nuôi bản thân và giúp ích cho xã hội. Điều đó có lẽ tốt hơn là một thiếu niên không khá Toán, tự ti về bản thân và bỏ dở việc học giữa chừng.

b. Không có cán bộ lớp

Nếu như ở Việt Nam, mỗi lớp học thường có cán bộ lớp (lớp trưởng, lớp phó, tổ trưởng v…v…) cố định cả năm học thì ở Nhật lớp học không có cán bộ lớp cố định.

Giáo viên thường chia lớp ra thành nhiều nhóm nhỏ (班), khoảng từ 4-5 học sinh. Mỗi nhóm phụ trách 1 công việc cụ thể trong lớp. Trong mỗi nhóm lại chia nhỏ ra thành: trưởng nhóm (班長), phó nhóm (副班長) và các tổ viên.

Tùy mỗi trường, mỗi giáo viên sẽ có cách phân chia nhóm khác nhau nhưng hầu như các lớp đều có các nhóm phụ trách các công việc như sau:

  • Nhóm phụ trách bữa trưa(給食): Đến nhà ăn nhận bữa trưa và phân phát cho các bạn trong lớp.
  • Nhóm phụ trách bảng (黒板消し): Lau sạch bảng trước và sau mỗi tiết học. Đặc biệt, phải lau sạch bảng trước giờ nghỉ giải lao và trước khi ra về.
  • Nhóm phụ trách nhật kí lớp (学級日誌): Viết ngày tháng, tên học sinh nghỉ/ vào trễ và những thông tin khác trong ngày lên bảng.
  • Nhóm phụ trách cửa nẻo đèn đóm (戸締り): Đóng cửa lớp và tắt/bật đèn mỗi khi lớp di chuyển sang các phòng học khác.
  • Nhóm phụ trách liên lạc (連絡): Viết các thông báo quan trọng từ phòng giáo viên lên bản tin của lớp.
  • Nhóm phụ trách phân phát (配布): Đến phòng giáo viên lấy tài liệu về phân phát cho các bạn trong lớp.

Các nhóm này sẽ được luân phiên thay đổi trong suốt năm học. Do đó tất cả học sinh đều được phụ trách mọi công việc trong lớp. Mỗi em đều có thể là trưởng nhóm, phó nhóm, không một ai trong lớp có “vị thế” cao hay thấp hơn nhau. Công việc mỗi cá nhân rất cụ thể nên các em sẽ cảm thấy cần phải có trách nhiệm hoàn thành phần việc của mình với tư cách là 1 thành viên trong lớp.

Mục đích của việc chia nhóm trong lớp như trên là để nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm, khuyến khích học sinh tự suy nghĩ, sắp xếp công việc. Có thể do được rèn luyện từ nhỏ theo cách này nên lớn lên khi đi làm người Nhật khả năng làm việc nhóm hiệu quả hơn.   

c. Không có nhân viên dọn dẹp

Trường học ở Nhật không có nhân viên dọn dẹp vệ sinh.

Học sinh sẽ tự dọn dẹp toàn bộ tất cả mọi ngóc ngách trong trường. Sau giờ ăn trưa, các em thường chia thành từng nhóm nhỏ phụ trách lau dọn một khu vực riêng. Các em thường sẽ dùng chổi quét bụi trước, rồi dùng khăn ướt khom người ra lau sàn. 

Vì các em vẫn còn là trẻ con, nên cũng có nhiều em chạy nhảy, đùa giỡn hay chỉ lau qua loa và chờ mau mau hết giờ. Các em lau dọn không thực sự sạch bong nhưng các giáo viên chủ yếu chú trọng đến quá trình thực hiện đều đặn mỗi ngày hơn. Điều này sẽ giúp rèn ý thức vệ sinh cho các em.

4. THỂ DỤC là một môn học quan trọng

Mình còn nhớ hồi xưa khi còn đi học, đến tiết thể dục là khoái lắm luôn vì…không phải học gì :”D. Giờ thể dục thường được ngồi ngoài sân, gió mát, dễ tám chuyện nên …vui. Các bài tập cũng đơn giản. Thỉnh thoảng có thi chạy, nhảy dây các kiểu nhưng tàng tàng cũng qua được. 

Giờ học thể dục ở Nhật thì rất khác. Các em học sinh ngay từ khi học mẫu giáo đã được vận động, rèn luyện thể lực rất nhiều. Mình vẫn còn nhớ hôm đầu tiên bế con trai đi học nhà trẻ lúc 10 tháng, mình đã khá choáng khi thấy cô cho các bé vận động bằng cách trèo lên cái ván rất dốc. Một bà mẹ Việt chưa từng quen với những hình ảnh leo trèo của trẻ con ít tháng như thế nên mình nghĩ “trời, chắc nó không leo được đâu”. Vậy mà ít hôm sau, nó leo thoăn thoắt như một …con khỉ.

Chưa hết, một thời gian sau đó, khi lần đầu thấy cô cho con chơi nghịch cát, leo trượt cầu tuột cao ngất ngưỡng mình vẫn khá choáng. Mình không nghĩ là trẻ con tầm này có thể leo cao như vậy. Nhưng quả nhiên là lần nào mình cũng nhầm hihi :”D

Lũ trẻ leo được hết và leo rất khỏe là đằng khác các bạn ạ :D. Trường mẫu giáo của con mình, các bé được leo trèo từ ít tháng như vậy, đến khoảng 3-4 tuổi sẽ được tham gia các lớp thể dục (bóng đá chẳng hạn). Có huấn luyện viên dạy hẳn hoi. Những ngày trời lạnh, các bé vẫn được các cô đi dạo, leo dốc, nhặt quả thông các kiểu.

Được rèn luyện như vậy nên khi vào tiểu học, đa số các em đều có thể lực khá tốt. Còn nhớ một ngày trời rét, bên ngoài khoảng 9-10 độ, mình đứng từ cửa sổ phòng giáo viên nhìn xuống sân trường thấy một lớp các em học sinh lớp 3 đang chạy quanh sân trường với đồng phục tay ngắn. Nói thiệt nhìn thôi đã thấy lạnh lắm rồi vậy mà các em vừa chạy vừa la to, nhìn rất khỏe khoắn.  

Không chỉ có giờ thể dục với cường độ cao, trường tiểu học ở Nhật còn thường xuyên tổ chức các cuộc thi điền kinh, bóng đá tạo sân chơi cho các em thi đấu, cọ xát.

Hằng năm vào ngày chủ nhật đầu tiên của tháng 10, các trường đều tổ chức đại hội thể thao (Undokai) quy mô.

Đây là một trong những hoạt động được mong chờ nhất trong năm. Các em học sinh luyện tập cho kì đại hội này trước cả tháng. Phụ huynh thì tranh thủ sắm máy quay, lều chõng để đóng đô cổ vũ cho con em trong ngày trọng đại này. Có gia đình còn đến trường từ sáng sớm để xí được một chỗ có góc quay đẹp cho con.

Trường học ở Nhật quả thật rất coi trọng giáo dục thể chất. Có lẽ chính vì có thể lực tốt, nên khi đi làm, người Nhật thường có sức bền và sự tập trung cao hơn những người nước khác.  

5. Chú trọng các môn NGHỆ THUẬT

Ngoài giáo dục thể chất, học sinh tiểu học ở Nhật còn được học các lớp nghệ thuật như nhạc, vẽ, làm thủ công v…v…Đến giờ học nhạc các em sẽ di chuyển qua phòng riêng, có giáo viên đàn piano cho hát. Giờ vẽ, mỗi em đều có bộ dụng cụ màu vẽ riêng rất bài bản. Giờ thủ công các em sẽ làm tranh xé giấy hoặc ghép tranh từ các loại lá khô nhặt ở sân trường.

Ngoài ra các em học sinh Nhật còn được học viết thư pháp, học trồng cây, chăm sóc hoa. Thỉnh thoảng, có các giờ ngoại khóa cho các em ra ngoài giao lưu với các bác nông dân: học trồng khoai lang, khoai tây các loại. Sau vài tháng, các em sẽ cùng với giáo viên đi thu hoạch các loai rau củ đã trồng, rồi cùng nấu ăn với những nông sản đó. À, trong khuôn viên trường thường có một cái chuồng be bé nuôi các con vật nhỏ (thường là thỏ) cho các em thay nhau chăm sóc nữa.

Nhìn chung, ngoài những giờ học chữ nghĩa trên lớp, trẻ em tiểu học ở Nhật được trang bị khá đầy đủ những giờ học nghệ thuật và kỹ năng xã hội.

6. Trường học NHÂN VĂN

Ở Nhật, trước khi vào lớp 1, các em sẽ tham gia một bài kiểm tra đơn giản (vẽ hình tròn, nối hình cùng chủ đề v…v…) để test mức độ nhận thức. Còn nhớ trong một lần phụ các cô dịch cho một em học sinh người Việt trong giờ kiểm tra này, mình có thấy một bé trai ngồi xe lăn được mẹ đẩy vào phòng. Ánh mắt của em rất sợ sệt. Có lẽ, ít khi em ở một nơi đông người như thế này. Trước khi rời phòng mẹ em đã an ủi, động viên em rất nhiều.

Khi giáo viên trên bục giảng yêu cầu học sinh vẽ hình, em cũng cố gắng cầm bút chì lên để vẽ nhưng tay run bần bật. Có vẻ việc cầm bút với em, cũng là điều rất khó khăn. Sau đó em khóc suốt, nước mắt rơi lã chã trên giấy vì mãi không thể vẽ xong 1 đường thẳng. Giáo viên canh thi lại vỗ vỗ lên lưng, động viên em tiếp tục bài kiểm tra. Sau đó em vẫn khóc thút thít, nhưng dần dần cố gắng điều khiển được tay tiếp tục vẽ.

Em học sinh đó có lẽ sẽ được học ở các Lớp Hỗ Trợ Đặc Biệt (特別支援クラス) trong trường. Ở Nhật, không phải trường nào cũng có, nhưng khoảng gần 80% các trường tiểu học và trung học ở Nhật có các lớp đặc biệt dành cho các em chậm phát triển. Các em sẽ học chương trình riêng phù hợp với bản thân. Các lớp này thường có sĩ số ít (không quá 10 học sinh) để các cô có thể theo sát kèm cặp các em.

Ở các trường mình đã làm, mỗi trường chỉ có 2-3 lớp, mỗi lớp khoảng 2-3 em. Nhà trường luôn tạo điều kiện để các em học sinh lớp thường và các lớp đặc biệt có thể giao lưu với nhau để các em thấu hiểu hoàn cảnh của nhau. Mình từng thấy một em học sinh lớp thường dìu và cất giày hộ 1 học sinh lớp đặc biệt khi vào phòng học nhạc. Đây là một nét đẹp rất nhân văn ở trường tiểu học của Nhật mà mình vẫn còn nhớ mãi.

Trên đây là một vài chia sẻ, nhận định từ góc nhìn cá nhân về giáo dục tiểu học ở Nhật. Hy vọng có thể nhận thêm được các ý kiến, chia sẻ khác của các bạn về chủ đề này nhé 🙂

 Bạn có thể đón đọc thêm Phần 2: Những nhược điểm ít người biết của nền giáo dục Nhật Bản

Featured Image by Michelle Maria from Pixabay